Новости раздела

Чтобы помнили: большое дело «маленького» человека из «татарского Эрмитажа»

Колонка о незаслуженно забытом татарском историке Альберте Фатхи

Чтобы помнили: большое дело «маленького» человека из «татарского Эрмитажа»

На днях «Реальное время» опубликовало материал об Актанышском районе Татарстана, богатом на выдающихся уроженцев. Историк и колумнист нашей интернет-газеты Альфрид Бустанов, продолжая тему, в своей авторской колонке решил рассказать об Альберте Фатхи, оставившем богатое историческое наследие своим потомках. Однако имя поистине великого ученого почему-то незаслуженно оказалось забытым.

Downshifting по-татарски

Сразу после успешной защиты диссертации в Амстердамском университете я решился на downshifting: вместо открывавшихся передо мной перспектив работы в любом научном центре мира я устроился на работу в библиотеку Казанского университета. Простым библиотекарем. Со стороны, наверняка, это выглядело безумием, но для меня такое решение было очень важным. Я не родился в Казани и никогда не учился в Казанском университете, и я ничем не обязан был этому месту. Причина вот в чем.

Я искренне убежден, что собрание восточных рукописей в Казанском университете — это одно из немногих мест сосредоточения богатейшего культурного наследия мусульман России. Это что-то вроде «татарского Эрмитажа», туда люди приходят узнать, кто они, и прикоснуться к вечному и великому. Пафосно, но это правда. Восточный сектор университетской библиотеки — это сердцевина национального достояния татарского народа. Нефти и золота там нет, но есть геммы смыслов, накопленные столетиями на пространстве между Финляндией и Западным Китаем. И ресурс этот неисчерпаем.

Это место богато не только на неизведанные тайны прошлого с ключами к пониманию настоящего, но и на свои легенды о книгах и людях, посвятивших свою судьбу служению большому делу — сохранению и обогащению народной памяти. Я бы хотел рассказать некоторые из этих легенд, ставших мне известными в библиотеке. В них, как и во всякой легенде, есть большой поучительный смысл.

Я познакомился с наследием Альберта Фатхи практически сразу после устройства на работу в библиотеку. Его записи встречались мне повсюду в Восточном секторе: краткие заметки о стихах в какой-то персидской рукописи, рисунки из жизни студентов медресе и многое другое. Увы, нам не было суждено повидаться: Альберт абый скончался в расцвете сил еще в богатом на события 1992 году. Тем не менее, мне кажется, что я немного знаю и понимаю этого человека: мне удалось систематизировать почти все записи Альберта Фатхи и многое из этого прочитать (подробнее можно почитать в моих статьях по-татарски и по-русски). Это был необычный, редкий человек: всего себя он посвятил татарской культуре, в первую очередь изучению его рукописной традиции.

Собрание восточных рукописей в Казанском университете — это одно из немногих мест сосредоточения богатейшего культурного наследия мусульман России. Фото kpfu.ru

Странный хранитель тайн

Актанышский район РТ, как известно, родина ряда выдающихся личностей. Альберт абый родился в деревне Такталачык (совсем недалеко от малой родины первого президента РТ) в семье обычных крестьян. Увлеченный татарской историей, Альберт Фатхи поступил на историко-филологический факультет Казанского университета. Интересно, что близкие по духу люди быстро находят друг друга: во время учебы в университете Альберт Фатхи сдружился с Миркасымом Усмановым, какое-то время они жили в одной комнате. Об их дружеских отношениях можно прочитать в замечательной книге Усманова «Каурый каләм эзеннән».

С окончанием университета в 1959 году судьба Альберта Фатхи решилась раз и навсегда: в сентябре того же года он поступил на службу в Восточный сектор университетской библиотеки, чтобы проработать там всю жизнь. Это было счастье и проклятье одновременно: счастье, потому что все свое время Альберт абый мог посвящать любимому делу чтения древних рукописей; проклятье, потому что печататься ему особо не давали. За десятилетия, проведенные над рукописями, Альберт Фатхи успел опубликовать только пару маленьких статей и несколько выпусков с описаниями рукописей татарских ученых. Все остальное Альберт абый писал в стол, смирившись со своей судьбой блестящего знатока, не допущенного к большой науке.

Конечно, Альберт Фатхи был странным человеком. Мне говорили про него, что «одевался он, как бомж» и «был явно не в себе». В своих заметках Фатхи иногда общается сам с собой, называя себя Albert. Да, у нас принято принимать по одежке, но за этой пеленой скрывалось море знаний и бескорыстная любовь к своему народу и его богатой истории. В этом месте я бы хотел привести отрывок из письма дагестанского шайха Махмуда ал-Алмали своему ученику и другу Мухаммад-Закиру ал-Чистави, показывающий, как мусульмане должны относиться к «обладателям истинных знаний»: «Сколь ни безумен этот человек, он — великая личность» и «по возможности нужно просить его мольбы [к Аллаху]».

Отчет Альберта Фатхи об экспедиции в Актанышский район

Мир татарской книжности

По моим субъективным подсчетам, в университетской библиотеке хранится около 20 тысяч татарских рукописей на разных языках, это самое крупное в стране собрание восточных текстов и настоящая сокровищница для татарской культуры. Судя по всему, Альберт Фатхи за свою жизнь прочитал или пролистал все эти книги, так как в его записях можно встретить упоминания о стихах влюбленного (мәгъшукнамә) на полях каких-то ординарных правовых трактатов или короткие заметки о знаменитых владельцах книг — всю эту информацию мы либо можем получить из бесчисленных записей Фатхи, либо проделать тот же путь по изучению всей библиотеки.

Альберт абый писал обо всем, что он читал, и потом складывал свои записи в папки. Так получилась обширная энциклопедия татарской литературы, основанная на богатейшем и уникальном рукописном материале: это полные тексты географических сочинений, поэзии, исторических документов, писем, а также аналитические статьи и материалы к ним.

Вот как Альберт Фатхи сам писал о своей работе:

«Эшнең бөтен этабында иман йөртә мине: мин гадәти булмаган бер эш эшлим; ул минем үзем өчен түгел, минем халкым өчен кирәк. Чөнки аның мирасы тормышта бик аяныч язмыш кичергән, фән-гыйлем дөньясында да дөрес бәяләнә гәүдәләнеп алмаган. Ничек кенә булса да табылырга мөмкин нәрсәне кулга төшерергә кирәк! Хәзер бу эшне эшләүнең көне — бүген, быел генә, иртәгә соң булачак. Мөмкин булмаячак. «Бу безнең иң соңгы көреш» «Интернационал»да әйтелгәнчә. Бу эш бер татар өчен генә түгел, прогрессив кешелек культурасы өчен кирәк»

[«Вера ведет меня на каждом этапе работы. Это не просто работа, нужная мне самому, а труд на благо нации. Ведь ее наследие оказалось в жалком состоянии, даже в научной среде ему не было отдано должное. Как бы то ни было нужно достать то, что еще уцелело! И делать это нужно сейчас — сегодня, в этом году, потому что завтра будет поздно. Уже будет невозможно. «Это наш последний бой», как сказано в «Интернационале». И работа эта нужна не только для татар, а для всей прогрессивной культуры человечества»].

Во время экспедиций в основном Альберт Фатхи собирал рукописи в Актанышском районе РТ. В этом была его идея фикс: как можно более полно проанализировать развитие книжности в рамках одного историко-культурного региона. Его интересовало в этом плане все: особенности языка текстов, почерков, переплета, повседневная жизнь в медресе, выдающиеся личности и их творчество. Все эти материалы он тщательно собрал и пропустил через себя, но так ничего из своих находок и не опубликовал. Наше счастье, что это богатство сведений как об общей динамике культурного развития мусульман России, так и о жизни простых крестьян в татарских деревушках сохранилось в архиве Альберта Фатхи. Хочется верить, что нам удастся привести все эти материалы в подходящий для публикации вид и любой желающий сможет прикоснуться к этой богатой информации.

Пример расшифровок татарской рукописи Альбертом Фатхи

Символично, что Альберт Фатхи родился в пик сталинских репрессий, столь дорого обошедшихся нашей стране, в том числе и в виде массовой гибели нежно любимых Фатхи рукописных книг. А скончался Альберт абый в тот многообещающий момент, когда воздух был пропитан свободой и надеждами на лучшее будущее. Очевидцы помнят, как гордо Альберт Фатхи шел в ряду митингующих по улицам Казани, будто сам Кремль пал у его ног…

Судьба Альберта Фатхи — это пример того, как богатейший человеческий потенциал оказался невостребованным в позднесоветском Татарстане. Таких историй об искренних патриотах Татарстана можно, наверняка, найти немало и многие из них забыты, а их старания на благо республики не всегда оценены по заслугам. За дело своей жизни Альберт Фатхи не просил денег и славы, но оставил после себя богатое наследие на службу обществу. Его архив показывает подвиг «маленького человека», совершенный ради большого дела. Я уверен, что дело Фатхи не пропадет, и каждый раз, когда мы говорим о татарском наследии, его имя всегда будет произноситься с гордостью. Тем более что сегодня мы нуждаемся в его знаниях, как никогда.

Альфрид Бустанов, иллюстрации предоставлены автором
Справка

Альфрид Бустанов — профессор компании ТАИФ по истории исламских народов в России, Европейский университет в Санкт-Петербурге.

  • Научная степень: доктор философии (Ph.D., Амстердамский университет).
  • Исследовательские интересы: история ислама в Северной Евразии, востоковедение в России и Советском Союзе, татарская история и литература.
  • С отличием окончил Омский государственный университет им. Ф.М. Достоевского (факультет истории) в 2009 г. и аспирантуру на кафедре восточноевропейских исследований Амстердамского университета в 2013 г.
  • Автор пяти монографий на русском, татарском и английском языках и около 40 научных статей.
  • Колумнист «Реального времени».



комментарии 19

комментарии

  • Анонимно 13 ноя
    Во время репрессий, не только он один такой погиб, погибли тысячи нужных людей. Масштаб оценить не возможно.
    Ответить
  • Анонимно 13 ноя
    Прочитал 20 тыс книг) Заслуживает внимания как минимум человек.
    Ответить
  • Анонимно 13 ноя
    Надо бы издать книгу об ученом.

    Готов участвовать в подписке, если требуется.
    Ответить
    Alfrid Bustanov 13 ноя
    есть книга Раифа Марданова об Альберте Фатхи. Но сам он оставил очень многое о себе. И еще много материала для книг и статей. Будем работать в этом направлении.
    Ответить
    Анонимно 13 ноя
    Спасибо за информацию.
    Ответить
  • Анонимно 13 ноя
    Знаменательные и добрые слова об А. Фатхи. Мне пришлось с ним общаться во время подготовки диссертации о Саблукове, первом переводчике КОРАНА в России. Во многом благодаря М. Усманову из квартиры передали книги и рукописи А. Фатхи. Я вспоминаю идеи и оценки А. Фатхи об истории казанского востоковедения. Они также подтолкнули меня писать докторскую диссертацию об истории востоковедения в Казани!
    Профессор Валеев Р.
    Ответить
  • Анонимно 13 ноя
    бик кызыклы һәм мәгънәле язма! Рәхмәт,Алфрид дус!
    Ответить
    Alfrid Bustanov 13 ноя
    рәхмәт! )
    Ответить
  • Анонимно 13 ноя
    А сейчас власти Татарстана оказывают поддержку в исследовании этих рукописей? Это очень важная работа и власти на деле должны помочь этим энтузиастам. А не только сабантуи организовывать за пределами республики.
    Ответить
    Alfrid Bustanov 13 ноя
    Компания "ТАИФ" поддерживает наши исследования, за это мы им очень благодарны. Надеюсь, что прок будет заметен, особенно спустя какое-то время, когда подрастут студенты.
    Ответить
  • Анонимно 13 ноя
    Очень понравилась статья. Теперь я стал смотреть на Альфрида Бустанова совсем по другому.
    Ответить
  • Анонимно 13 ноя
    Очень интересные факты приведены. Нужно издать работы ученого с хорошим предисловием и комментариями.
    Ответить
  • Анонимно 13 ноя
    Автор немного лукавит, говоря о дауншифтинге. Он забыл упомянуть о гранте и амстердамской стипендии.
    Ответить
    Alfrid Bustanov 13 ноя
    давно считаете мои деньги? ,)
    Ответить
    Анонимно 15 ноя
    Просто не надо всех держать за дураков и изображать из себя идейного борца, работающего за несколько тысяч рублей в библиотеке КФУ.
    Ответить
  • Анонимно 14 ноя
    почему он одевался как бомж? Можно же было пусть и скромно, но одеваться нормально
    Ответить
    Анонимно 14 ноя
    это люди злые так говорят, по фото видно, что это не правда.
    Ответить
  • Анонимно 20 окт
    рэхмэт
    Ответить
  • Анонимно 06 июн
    Татар Абу-Гали-синасе яки тимер ишекле “Казан мәгарәсендә” очрашу

    Мин дисссертацияләр язып вакытны әрәм итеп маташмадым. Чөнки минем фәндәге хәр минутым татар халкы өчен бик кыйммәтле.
    (Альберт Фәтхиев)

    Алтмыш ел яшәп, андый фидәкарь кешене минем башка очратканым булмады. Безгә озак аралашырга туры килмәде – барасы өч тапкыр очраштык. - Башка килеп йөрмә, эшләргә комачаулама, минем вакытым бик кадерле. Шундый кешеләр дә бар икәнен белеп яшәсәң, шул сиңа бик җиткән, - дигән мәгънәне әйтте ул бер килүемдә. Әйе - чын-чынлап аның вакыты юк иде. Әллә инде тиздән үләсен сизгәнгәдерме, бик ашыкты ул, сөйләшкәндә дә ашыга иде. Үз эшенә бирелеп, шунда чумган кеше. Аның яраткан үз дөньясы булды һәм миңа калса, ул шуңда гына яшәде сыман. Шул сәбәпле үз-үзен тотышы белән тирә-юндәгеләрдән һәм шул исәптән хезмәттәшләреннән нык аерылып торгандыр. Курыкмаган, турысын әйткән. Үзен яратып бетермәүләре турында да белә иде. Моңа югарыда искә алынган сыйфатлары да сәбәбче булгандыр инде...
    ...Фәнни институтның тәҗрибә кырында эшләгәндә, колхоз безгә, лаборатория һәм яшәү өчен, Арча районындагы Казыйле авылында бер иске генә йорт бирде. Күптәннән кеше тормаган ул йортта. Өйне җыештырып, лабораторияне урнаштырдык. Ятаклар да куйдык. Шунда кунгалый башладык. Бер көнне кичен әлеге өй чормасында “тикшеренүләр” алып барырга булдым. Бераздан кәрниз төбеннән хайран гына калын бер кулъязма-китап таптым. Гарәп хәрефләре белән матур итеп, кара карага манылган каләм (ә бәлки каурыйдыр) белән бик пөхтә-тигез язылган. Араларында кызыл кара белән язылган юллар да, китап бите кырыена кыеклап язылган өстәмәләр дә бар. Китап нык таушалган: тышлыгы да баштагы һәм ахрыдагы битләре юк, күп битләр аерылган, чәчелгән. Мин кулъязманы җыеп куйдым. - Кышын эшләр азрак була, шул вакытта эчтәлеген ачыклармын, - дип уйладым. Көзен тәҗрибә кырындагы эшләрне төгәлләп без Казанга кайттык, китапны да алып кайттым. Перестройка алды еллары иде. Дөнья мәшәкатләре белән мин китап турында онытканмын. Бер –ничә елдан соң, инде квартира алып бераз тынычлангач һәм яңа эшкә күчкәч, мин китапны яңадан искә алдым. - Нәрсә турында икән, бәлки бик кирәкле, бик тә кыйммәтле китаптыр, - дигәнуй тыңгылык бирмәде.
    Илдә зур үзгәрешләр (перестройка) башланган еллар, көз айлары. Ул вакыттада гарәп телен белүчеләр аз иде. Мин дә белмим. Һәм мин китапны укыту өчен укымышлы картлар, муллалар эзләп Кабан арты мәчетенә киттем. Мәчет ишеге төбендә сакта утыручы бабай китапны укый алмады. Намаз беткәне көтеп торырга – муллага күрсәтергә киңәш итте. Җомга намазы вакытына туры килгәнмен икән. Намаз бетте, түр бүлмәдән төркем-төркем олы яштәге абзый-аксакаллар чыга башлады. Мин кулъязманы тотып аларның каршына йөгердем. Мәчет картлары, шул исәптән баш мулла (имам) да, әлеге кулъязма-китапны укый алмадылар. Әйләндереп-әйләндереп карадылар да: - Искечә язылган, укып булмый, - диделәр. - Университет китапханәсенең иске китаплар бүлегендә Альберт Фәтхиеф дигән бер галим бар, укыса бары тик ул гына укый ала, - диде баш имам. Салкыннар башлангач, мин бер иптәш белән шул галимне эзләп киттем. Лобачевский китапханәсенә кереп ул галимне сорадык. Бер юан гына татар хатыны баскычка чыгучы ишектән башын тыгып югары каттагы сәер ишеккә карап бик дорфа итеп (исерек грузчикларга кычкырган кибетчесыман): - Альберт, әнә сиңа килгәннәр! - дип кычкырды. Без югары катка менеп тимер чылбырлар, аркылы тимерләр белән бикләнә торган, зур йозаклары асылынып торган серле яшел тимер ишекне ачып эчкә уздык. Борынга тузан белән китап исе бәрелделәр һәм ниндидер серле, “борынгылык исе” дә бәрелде сыман. Дулкынлану катыш курку хисе. Караңгы. Кайдандыр тонык кына сары яктылык шәүләсе килә. Килеп керешкә үк идәннән түшәмгә кадәр биеклектә рәт-рәт китап киштәләре башланды. Киштәләрдә бик зур, - берәр метрга якын киңлектәге бик калын китаплар ята. Борынгы бабларыбыз язып калдырган ниндидер серләр саклаучы борынгы китаплар - тышлары таушалган, калын тузан катламы астында, укучыларын көтеп, моңаеп яталар кебек. Монсу һәм шул ук вакытта серле гаҗәеп бер дөньяда пәйдә булдык. Кайдандыр ерактан, киштәләр арасыннан яңыравык тавыш килә - кемдер безне эзли: - Әйдә, монда килегез, - дип чакыра. Тавышы бар, ә кешесе юк. Без кабаланабыз, кая барырга белмибез, китап киштәләре арасында адашып тик йөрибез. Йөри торгач рәтләр арасыннан каршыбызга кинәт кенә саргайган йөзле (кояш яктысы күрмичә озак елллар мәгәрәдә яткан кеше дип уйларлык), озын ак чәчле бер карт килеп чыкты. Уртачадан кечерәк буйлы, ябык-чандыр гәүдәле, бик җитез хәрәкәтле. Башында хатын-кызныкына охшаган кызгылт биретка. Салкын булгангадыр инде, костюм якаларын күтәреп булавка белән каптырып куйган. Мәгәрәдә Абу-Галисинә белән очрашкан кебек булдык. Без сискәнеп киттек һәм мин “Әссәмәгаләйкум” дип, инде ничә еллар мәгәрәдән чыкмыйча изге китаплар укып яткан аксакал белән күрешергә ике кулымны суздым. Безнең сәләмгә ул бик гади генә, әллә кайчангы якын танышларга эндәшкән кебек: – Ә саумысыз егетләр, әйдә узыгыз, кай яклардан буласыз, ни йомыш белән килдегез,- дип шунда ук эшкә кереште. Без тагын аптырашта калдык: карап торышка зур гыйлем туплаган, кимендә йөз яшлек аксакал, ә үз-үзен тотышы белән яшьләрчә - дөресерәге безнең кебек бала-чага. Гади һәм бик җиңел сөйләшә үзе. Якыннан танышкач, аның алай ук олы түгеллеге, ә бәлки 40-45 яшләрдәге ир икәнлеген чамаладым. Арып-таушалган һәм саргайган йөз, озын, саргайган ак чәчләр, начар кием генә аны олы күрсәтәләр икән. Мин үземнең Арча ягыннан икәнне әйттем, кулъязманы бирдем. Аксакал китапны алды да, алдагы бер битен ачып укый да башлады. Ниндидер Багдат хәлифәтләре турында иде ул. 1730-1770 нче елларда аязылганмы, әллә шул еллар турындамы, хәзер инде хәтерләмим. - Кирәк икән авторын да әйтеп бирергә була, тик бераз эзләнергә кирәк, - диде ул кулъязманы кире миңа биреп. Кулязма аны бик шатландырыр дип уйлаган идек. Гаҗәпкә каршы галимнең китапка артык исе китмәде.- Китапны нишләтәсез, монда калдырасызмы, әллә кире алып китәсезме? Безгә “Букинист” кибете аша тапшырырга була, үзегезгә бераз акча булыр, - ди бу. Без әлбәттә: -Китапны турыдан-туры бирәбез, - дидек (ничек инде фәнни кыйммәте булмаган китапка акча аласың – бирсәләр иде күп акча). Галим китапның алдарак бер битен ачты да (бәлки 13 нче бите булгандыр, гадәттә шунда мөхер басалар бит), минем Казандагы адресымны, кулъязманың кайдан табылуын язып, кулъязманы киштәдәге китаплар арасына кыстырып куйды. Сөйләшеп киттек. Үзенең Актаныш якларыннан икәнлеген әйтте. Үзенең эше турында сөйләде. Иске китаплар бүлеге мөдире булып саналганын аңладым. Шул ук вакытта, вакытын бушка уздырмый, татар халкы тарихын да өйрәнә икән галим. 12 нче гасырга төшеп җиттем инде, диде. Шунда ук китапханә хуҗалары һәм хезмәткәрләре белән көн саен диярлек була торган низагалары турында сөйли башлады. Бик үзәгенә үтәләр икән. Төннәрен калып эшли икән, шуңа орышалар. Эшкә соңарак калып килсә, тагын орышалар (чөнки - Йокы туймый, - ди). - Бүлмәдә суык, җылыныр өчен чәй кайнаткан өчен дә сүгәләр, чәйнекне тартып алалар,- ди. Акча, торак шартлары турында зарланмый үзе. Сорагач кына әйтте. - Күптән түгел генә эш хакымны110 сум га күтәрделәр, үзем КХТИ зданиясе артында бер бүлмәдә торам, - ди. Иң борчылганы шул – аны тарихи тикшеренүләрен яратмыйлар, шуның өчен дә бәйләнәләр, комачаулыйлар, тикшерүләр алып барырга рөхсәт итмиләр, мәкаләләрен матбугатькә бастырмыйлар икән. Аеруча библиотека хуҗасы (урыс исем-фамилиясен атады) аны гел эзәрлекли икән. Җәйге ялында үз хисабынабашка өлкәләрдәге татар авылларына чыгып, борынгы китаплар җыеп йөрүен, аның өчен бер-нинди дә “командировочныйлар” алмавын да әйтеп узды. Бераздан, - Эшләрем күп, кайтыгыз, - дип ул безне озатып җибәрде.
    Бу очрашу миңа нык тәэсир итте. Нинди бәхетле кеше, эшенә ничек бирелгән. Нинди сихри-серле дөньяда яши бит. Их миңа да шулай яшисе иде, дип кызыктым мин аның яшәү рәвешенә. Үз янына эшкә алмасмы икән, мин аны әлеге усал урыслардан саклар идем, аларга каршы бергәләп керәшер идек, аның кебек дөньямны онытып тарих өйрәнер идем, - дигән уйлар башымнан чыкмады. Бераз вакыттан соң мин әлеге уйлар, хыяллар белән яңадан мәшһүр тарихчыга - олуг Альберт әфәнде янына юнәлдем.
    Икенче килүемдә сөйләшү шул ук бүлмәдә, китап белән тулы эш өстәле янында булды. Ялгышмасам библиотеканың түрендә, тәрәзә каршында иде ул. Ниндидер хәйләләр белән “Ялкын” җурналында басылган бер язмасын күрсәтте. Хәйлә белән кайдадыр чыгарган тагын бер-ике макаләсе турында әйтте. - Урыслар татарча белми, шуңа аңламадылар, - диде. Мин аңа: - Нинди бәхетле кеше сез, яраткан эшегез бар, - дидем. Әйе, бер яктан караганда мин бик бәхетле, яраткам эшем-шөгылем бар. Ә икенче яктан мин өйләнмәдем, бер үзем генә яшим, - диде. Үзегез янына эшкә алмасмы икән, - дигән гозеремә каршы: - Башка килеп йөрмә, эшләргә комачаулама, минем вакытым бик кадерле. Чөнки минем фәндәге хәр минутым татар халкы өчен бик кыйммәтле.Минем эшне дәвам итүче шәкертләрем бар, син үз юлыңда бул. Дөньяда минем кебек кешеләр дә бар икәнен белеп яшәсәң, шул сиңа бик җиткән, - дигән мәгънәне әйтте ул.
    Ләкин әлеге галимнең фидакарлеге, аның тормыш авырлыклары минем баштан чыкмый гына бит. Яз көне тагын аның янына киттем. Бу юлы мин аннан: - Берәр ярдәм кирәк түгелме? – дип сорадым. Исәбем - җәйге ялымда машинам белән авыллар буйлап борынгы китаплар җыяргә булышырга иде. Сорауга каршы ул: - Ярдәм бик кирәк, чөнки мин ел саен җәйге ялымда татар авылларына чыгып борынгы китаплар җыеп йөрим. Китаплар күп җыелды, бүлмәмдә үземә дә урын калмады, ә монда куярга рөхсәт итмиләр, шуларны сакларга берәр урын таба алмыйсыңмы? - дип сорады. Мин нигәдер - берәр машина китаптыр инде бу, - дип уйладым да: -Урын тапкач хәбәр итәрмен, - дидем. Ләкин мин урын тапмадым, дөресерәге бер-ике урынны белештем дә, башка эзләмәдем. - Югисә, - Өч бүлмәле квартирамда урын табылган булыр иде, ник шул турыда башка килмәгән икән, - дип уйлыйм хәзер. Шуннан без башка очрашмадык.
    ...Бер-ничә елдан сон газетадан укып, мин аның мәрхүм булганын белдем. Фаҗигале үлем. Эссе җәй көне бүлмәсендә үлеп яткан, кайчан үлгәнен дә белмәгәннәр. Соңыннан, әлеге китапларның күбесе юкка чыккан, дигән хәбәр укыдым. Ә китаплар күп булган - бер-ике машина! Кайда икән әлеге борынгы китаплар, кемнәр кулына эләктеләр һәм ни рәвештә һәм кем исеменнән фәнгә барып ирештеләр икән аның фәнни тикшенү нәтиҗәләре. Ул хезмәтләр югалмадымы икән, алар турында беләләрме икән? Әрәм хезмәткә яки юкка газап чигүләргә генә кайтып калмады микән ул фидәкарьлек, ул кадерсез гомер? Менә шундый сораулар борчый мине.
    Альберт абыйның: - Мин дисссертацияләр язып вакытны әрәм итеп маташмадым, - дип әйткән сүзе миңа нык тәэсир итте булса кирәк. Үзем дә шулай эшләдем, башка диссертацияләр язмадым – вакытымны юкка әрәм итмәдем. Ә бәлки, фән һәм халкым өчен файдалырак булган һәм шул ук вакытта үземә охшаган фәнни эш белән шөгелләндем, хезмәтләремне татар телендә һәм соңырак рус телендә дә бастыруга ирештем. Акчам булмады, дан-шөхрәт казанмадым. Ләкин Альберт абыйга әз генә булса да охшавым белән мин бәхетле булдым.

    Еллар узган саен мин Альберт абыйны ешырак искә алам. Альберт Фәтхиев сүзләре тормышта елдан-ел кулаерак (актуалерәк) яңгырый. Тормышымда күп галимнәр белән эшләргә һәм танышырга туры килде. Кызганычка каршы, чын хөрмәткә ия булган галимнәр аз очрады. Соңгы вакытта бу өлкәдәге эшләр аеруча тискәре якка үзгәрделәр. Дәрәҗә артыннан куучылар яки халыкча яйткәндә “конфет кәгазьләре җыючылар” фәнгә дә үтеп керделәр. Фән кандитатлары белән дөнья тулды, әлеге “поплавокның” дәрәҗәсе калмады. Шунлыктан бар халык “зурырак поплавок” - докторлык диссертациясе артыннан куа башлады. Күбесен “галим” дип әйтергә дә чирканырлык. Әз мени ул юкны бар итеп яки кеше көче белән диссертация яклаучылар. Мәсәлән, әтиләре булышлыгыннан башка укырга керергә дә сәләтсез балалар инде күптән профессорлар булдылар, ә элекеге намуслы галимнәр фән кандидатыннан ары уза алмадылар. Дан өчен, акча өчен намусын, фәнен саткан әлеге династия калдыклары бүген танк кебек, алдагы киртәләрне таптап-сытып алга баралар: асперантлар тәрбиялиләр, фәнни кыйммәте булмаган ялган (ә бәлки зыянлы) диссертацияләр хәзерлиләр, киләчәк яшь буын галимнәрен алдарга өйрәтәләр. Алар фәнгә генә түгел, ә бәлки фән өлкәсендә иң дәрәҗәле галимнәр сайлана торган урынга –Татарстан фәннәр академиясенә дә үтеп кереп, аны да мәсхәрә иттеләр. Бүген Татарстан фәннәр академиясен “кәнфит кагәзе җыючы аксакаллар” басты, аның дәрәҗәсе юкка чыкты. Ә андыйлар оялмыйлар - күкрәк киереп, беренче рәткә басып фотога төшәләр. Шунлыктан да илдә фәннең һәм галимнәрнең дәрәҗәләре нык төште. Ә Альберт абый кебекләрне башка очратканым булмады. Беләләр микән “безнең галимнәр” әлеге тыйнак шәһес турында?


    2017 елда Ленар Шәехның авылдашы Альберт Фәтхиевның тууына 85 ел булды. Ләкин әлеге Бөек Шәхесне Татарстан Фәннәр Академиясе тарафыннан гына булса да искә алучы булмады.

    Фоат Закиров. Январь, 2018 нче ел.

    Ответить
Войти через соцсети
Свернуть комментарии

Новости партнеров